Nền văn học hiện thực Việt Nam trước năm 1945 như một bầu trời rộng lớn với vô vàn các vì tinh tú lấp lánh. Mỗi cây bút đều chiếm lĩnh một địa hạt của riêng mình. Nếu như Nam Cao viết về thân phận của những người nông dân, trí thức, tiểu tư sản, Ngô Tất Tố khắc hoạ sự đau đớn của những người dưới đáy xã hội, Nguyễn Công Hoan châm biếm sự thối nát của những kẻ cậy chức cậy quyền, thì Vũ Trọng Phụng lại là người phơi bày thói mục ruỗng của tầng lớp thượng lưu. Qua những tác phẩm để đời của mình, mà đặc biệt là Số Đỏ, ông không chỉ phơi bày bộ mặt giả dối của những kẻ lắm tiền nhiều của, mà còn đóng góp vào nền văn học Việt Nam một tác phẩm vô tiền khoáng hậu, chuẩn mực của lối viết trào phúng châm biếm.Tác phẩm Số Đỏ của nhà văn Vũ Trọng Phụng có thể không phải là tác phẩm xuất sắc nhất của nền văn học hiện thực Việt Nam, nhưng chắc chắn đó là tác phẩm độc nhất. Sự độc đáo của tiểu thuyết nằm ở tiếng cười châm biếm- tiếng cười nhưng đau đớn hơn cả tiếng khóc, đả kích mạnh mẽ vào tầng lớp thượng lưu giả tạo, mà còn là tiếng chửi vào một xã hội thối nát của những kẻ tự cho mình là “văn minh”.
Trước hết, cái “độc” của Số Đỏ nằm ở đối tượng mà tác phẩm trực tiếp nhắm tới. Trong nền văn học hiện thực, những nhà văn luôn cố gắng “ngồi xuống, bầu bạn và thông cảm” với những lớp người cùng khổ của xã hội. Họ là những con người bị dày vò bởi chế độ mục nát và thối rữa của chế độ nửa thực dân nửa phong kiến, là những con người mà “ai cho tao lương thiện”. Ở những con người ấy, nhà văn luôn tìm thấy những nỗi niềm và tâm tư sâu kín, ẩn giấu sau cuộc đời đầy rẫy trái ngang. Nỗi khổ của họ chính là hiện thực trần trụi nhất mà những cây bút xuất sắc hướng đến. Nhưng Số Đỏ của Vũ Trọng Phụng lại khác. Thay vì phơi bày sự đau đớn của những người cùng khổ, ngòi bút của ông lại tấn công trực diện vào nguyên nhân sâu xa gây ra hậu hoạ ấy: tầng lớp thượng lưu giả tạo. Đối tượng mà ông nhắm tới là những kẻ “lắm tiền, nhiều của”, khoác lên mình một chiếc áo “ Âu hoá văn minh” giả dối. Những nhân vật như bà Phó Đoan, Văn Minh, ông Tuýp Phờ Nờ, ông phán mọc sừng,… nghe qua thì đều là những người thật danh giá và cao quý. Nhưng ẩn đằng sau vẻ ngoài lộng lẫy và trí thức ấy chẳng có gì hơn ngoài những con người trần tục với nhân cách mục nát. Mọi giá trị đạo đức thảy đều như bị đem vứt một góc xó xỉnh nào đó, để nhường chỗ cho lý thuyết “văn minh” quá đỗi giả tạo. Ví như trong đám tang cụ cố Hồng, khi gia quyến của cụ muốn làm một đám ma thực to cốt chỉ để người ngoài trông vào mà khen ngợi hoặc chỉ lấy đó làm dịp đặc biệt mà khoe khoang “lòng hiếu thảo” của bản thân. Ngòi bút của Vũ Trọng Phụng quả thực rất gan dạ và gai góc. Ông không ngần ngại mà xé toạc bộ mặt “văn minh” của một đám tri thức ngu xuẩn và giàu có một cách ô nhục, để rồi nhận ra rằng đằng sau lớp mặt nạ thượng lưu ấy không gì khác hơn là một đám sinh vật mang hình hài của con người nhưng tâm địa và nhân cách lại không lấy gì làm giống con người.
Viết Số Đỏ, hẳn vũ khí mạnh nhất của Vũ Trọng Phụng chính là lối viết trào phúng châm biếm, đả kích cực kì sâu cay. Ông viết thế này nhưng ý hiểu lại thế khác. Cái sự trào phúng hơn người của Vũ Trọng Phụng thể hiện ngay từ cách đặt tên chương. Ông luôn tìm những từ ngữ “đao to búa lớn”, những “ kì công vĩ đại” cốt để thể hiện tính hệ trọng của vấn đề, mặc dù bản chất của vấn đề đó chẳng có gì to tát. Ví như việc Xuân Tóc Đỏ đi đánh giải thể thao và cố tình để thua đội Xiêm La, ấy vậy mà cả xã hội nhao nhao lên, và Vũ Trọng Phụng, dường như cũng hưởng ứng phong trào ấy, đã cố ý đặt tên chương rất kêu : “Xuân Tóc Đỏ cứu quốc”. Chỉ cần nhìn cách ông đặt tên chương như vậy đã thấy lối viết châm biếm của tác giả đã đạt đến độ đỉnh cao, chuẩn mực của văn học trào phúng Việt Nam.
Có lẽ, cụm từ được nhai đi nhai lại trong tác phẩm Số Đỏ là văn minh. Văn minh ngay cả trong tên gọi, trong cách giới thiệu những bộ quần áo hở hang, đi ngược với thuần phong mỹ tục, văn minh trong cả cách bà Phó Đoan gìn giữ trinh tiết dù qua hai đời chồng, văn minh trong việc cắm sừng, thậm chí nhà sư cũng phải tu hành một cách văn minh cho hợp xu hướng thời đại. Văn minh như là kim chỉ nam, là đích sống của tầng lớp thượng lưu. Nhưng đó chỉ là cái vỏ. Chỉ cần nhìn vào cử chỉ, cách sống của các nhân vật, ta đã thấy chúng rặt toàn một bọn vô đạo đức. Còn nhà văn thì cứ việc đứng đó và miêu tả. Ông nhìn thấy hết, biết hết, ông vờ như hùa theo đám thượng lưu đó, vờ như hưởng ứng và hoan nghênh sự “văn minh” đó bằng lối viết trào phúng, móc mỉa nhưng sâu cay và châm biếm vô cùng. Sự tài tình của Vũ Trọng Phụng còn nằm ở chỗ, ông đã kì công xây dựng một hệ thống nhân vật với cá tính độc đáo và riêng biệt, để rồi dùng chính cá tính đó phơi bày sự giả dối của tầng lớp thượng lưu. Bà Phó Đoan, ông Tuýp Phờ Nờ, ông phán mọc sừng,… đều tự mâu thuẫn trong chính lời nói và hành động của họ. Để rồi, xuyên suốt những chương truyện, sự mâu thuẫn của các nhân vật tự bộc lộ, khiến người đọc dần ngỡ ngàng, hoài nghi, rồi đều phải đi đến một khẳng định chắc chắn rằng nhân vật trong tác phẩm chủ yếu là những kẻ thối nát. Xuyên suốt tác phẩm, Vũ Trọng Phụng không trực tiếp phê phán hay chửi rủa câu nào, nhưng chỉ cần thông qua những nhân vật ấy, cộng thêm lối viết châm biếm “là vậy nhưng không phải vậy” của mình, câu chửi sâu cay nhất của tác giả đã đủ sức đánh thẳng vào tầng lớp thượng lưu bại hoại và thối nát.
Đọc Số Đỏ, có lẽ thứ đầu tiên mà người đọc có thể làm là cười. Cười vì những miếng hài rất vô lý nhưng lại có duyên, cười vì lối viết trào phúng đỉnh cao. Nhưng đằng sau tiếng cười, người đọc lại cảm nhận một nỗi đau đớn khôn cùng. Nỗi đau ấy cũng thấm thía chẳng kém gì nỗi đau của Chị Dậu, Chí Phèo, Lão Hạc. Đó là nỗi đau của con người khi phải chứng kiến những giá trị tinh thần cao quý và thiêng liêng nhất của nhân loại bị đem ra làm trò rẻ rúng, mặc cả như chốn chợ búa, bị ném vào một góc xó xỉnh không thương tiếc để đổi chác lấy sự sung sướng của nhục thể hoặc bằng mớ danh hão. Có lẽ đó là nỗi đau chung của thời đại, khi cả người giàu và người nghèo đều không thể giữ nổi phẩm giá của bản thân. Gấp lại trang sách, sau những trận cười ngả nghiêng, có lẽ ta lại phải buông một tiếng thở dài buồn bã với thế sự trầm lắng và đau đớn của xã hội Việt Nam trước năm 1945.
Nhìn lại toàn bộ tác phẩm, Số Đỏ không chỉ đơn thuần là một cuốn tiểu thuyết giải trí với những tiếng cười mua vui, mà là một “thứ vũ khí đại bác” nã thẳng vào sự thối nát của xã hội thực dân nửa phong kiến Âu hóa nửa vời. Bằng ngòi bút trào phúng sắc lạnh và bản lĩnh xé toạc những chiếc mặt nạ giả tạo của tầng lớp thượng lưu, Vũ Trọng Phụng đã khẳng định vị thế độc tôn của mình trên văn đàn hiện thực trước năm 1945. Thời gian có thể bụi mờ theo năm tháng, nhưng tiếng cười cay đắng, đau đớn hơn cả tiếng khóc của Số Đỏ vẫn sẽ mãi là một nốt nhạc chói chang, một lời cảnh tỉnh đanh thép về sự tha hóa đạo đức của con người trước những cám dỗ mang danh “văn minh” ở mọi thời đại.
